Historia Zgromadzenia

„By Polacy nie utracili Boga, wiary i duszy” – idea, która stała się misją

❖ ❖ ❖

Towarzystwo Chrystusowe dla Polonii Zagranicznej, zwane potocznie chrystusowcami, powstało 8 września 1932 roku z inicjatywy kard. Augusta Hlonda, Prymasa Polski. W dziele tym towarzyszył mu ks. Ignacy Posadzy, późniejszy współzałożyciel i pierwszy przełożony generalny Zgromadzenia.

Kard. Hlond, wizjoner i duszpasterz o szerokim spojrzeniu, dostrzegał już w okresie międzywojennym problem wielkiej fali emigracji zarobkowej. Setki tysięcy Polaków opuszczały Ojczyznę w poszukiwaniu pracy i lepszego życia, narażając się na utratę więzi z wiarą i narodową tożsamością. Prymas, widząc duchowe zagrożenie dla emigrantów, powtarzał:

„Polak, gdziekolwiek jest, nie może utracić Boga, wiary i polskiej duszy.”

Z tą myślą powołał do życia zgromadzenie zakonne o jasno określonym celu – by służyć Polakom rozsianym po świecie i otaczać ich duszpasterską opieką.

Początki i dynamiczny rozwój

Pierwszy dom chrystusowców powstał w Potulicach koło Nakła, gdzie rozpoczęto formację kandydatów i działalność wydawniczą. W kolejnych latach otwarto seminarium duchowne i domy zakonne w Gnieźnie, Poznaniu, Puszczykowie i Dolsku. Już wtedy rozwijał się apostolat słowa drukowanego – w 1933 roku ukazał się dwumiesięcznik „Głos Seminarium Zagranicznego”, a w 1936 roku rozpoczęto wydawanie miesięcznika „Msza Święta”, który do dziś cieszy się uznaniem czytelników.

Pierwsi misjonarze Towarzystwa wyjechali w 1937 roku do Paryża i Londynu, a rok później do Estonii. Do 1939 roku wspólnota liczyła już ponad 180 członków.

Czas wojny i ofiary

Okres II wojny światowej był dla chrystusowców czasem dramatycznych doświadczeń, ale i niezwykłej wierności powołaniu. Wielu zakonników posługiwało konspiracyjnie w Polsce, inni działali wśród Polaków przymusowo wywiezionych do Niemiec.

W czasie okupacji zginęło 26 członków Zgromadzenia, a mimo trudnych warunków – w tajemnicy przed władzami okupacyjnymi – wyświęcono 43 nowych kapłanów.

Domy zakonne w Poznaniu i Potulicach zostały zajęte przez Niemców, majątek skonfiskowano, ale duch wspólnoty przetrwał.

Odbudowa i nowe początki

Po 1945 roku Zgromadzenie rozpoczęło odbudowę z ruin. Odzyskano zniszczony dom na Ostrowie Tumskim w Poznaniu oraz ośrodek w Puszczykowie. Właśnie w Poznaniu powstał Dom Główny i Kuria Generalna, które do dziś są sercem Towarzystwa.

Chrystusowcy byli jednymi z pierwszych kapłanów, którzy dotarli na Ziemie Zachodnie i Pomorze Zachodnie. Już 6 maja 1945 roku ks. Florian Berlik odprawił pierwszą powojenną Mszę Świętą w Szczecinie, rozpoczynając nowy rozdział w historii duszpasterstwa polskiego.

Rozwój i działalność międzynarodowa

W trudnych realiach powojennej Polski chrystusowcy otworzyli Niższe Seminarium Duchowne, a wkrótce także studium filozofii i teologii. Mimo restrykcji paszportowych, ich duch emigracyjny nie gasł. Gdy w latach 50. pojawiła się możliwość wyjazdów, kapłani Towarzystwa znów wyruszyli na misje do rodaków rozsianych po świecie.

W kolejnych dekadach powstały prowincje zagraniczne: amerykańska, brazylijska, australijska, angielska, francuska i niemiecka. Chrystusowcy zaczęli posługiwać Polakom w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, Brazylii, Australii, Nowej Zelandii, Wielkiej Brytanii, Niemczech, Francji, Włoszech, Hiszpanii, Portugalii, Irlandii, na Ukrainie i Białorusi.

W roku 1964 Stolica Apostolska zatwierdziła Konstytucje Towarzystwa, nadając mu pełne prawa zgromadzenia papieskiego.

Dziś – misja, która trwa

Obecnie, w 2025 roku, Towarzystwo Chrystusowe liczy 373 członków – w tym 339 kapłanów i 17 braci zakonnych – i działa w 17 krajach na czterech kontynentach.

Wielu chrystusowców pracuje w parafiach polonijnych, inni są zaangażowani w działalność edukacyjną, medialną i wydawniczą. W Domu Głównym w Poznaniu mieści się Wyższe Seminarium Duchowne, w którym kształcą się alumni nie tylko z Polski, lecz także z krajów, gdzie biją polskie serca.

Roczny nowicjat odbywa się w Mórkowie koło Leszna, a formacja obejmuje zarówno studia filozoficzno-teologiczne, jak i naukę języków obcych oraz problematykę duszpasterstwa emigracyjnego.

Biblioteka Seminaryjna im. ks. Jana Jabłońskiego gromadzi cenne zbiory dotyczące historii polskiej emigracji i prasy polonijnej, stanowiąc unikalne archiwum tej misji.

Dziedzictwo kard. Hlonda

Kard. August Hlond pozostawił po sobie nie tylko instytucję, ale i duchowy testament, który wciąż inspiruje:

„Naród silny Bogiem przetrwa wszystko, nawet rozproszenie.”

Dlatego chrystusowcy, wierni jego myśli, nieustannie niosą Polakom na obczyźnie Ewangelię, modlitwę i świadomość wspólnego pochodzenia. Ich historia to opowieść o wierze, odwadze i miłości do Ojczyzny – opowieść, która trwa.

oprac. ks. dr Marek Grygiel SChr

Towarzystwo Chrystusowe dla Polonii Zagranicznej

Opracowano na podstawie:

• F. Berlik, Historia Towarzystwa Chrystusowego dla Wychodźców 1932-1939, Poznań 1987.
• B. Kołodziej, Dzieje Towarzystwa Chrystusowego dla Wychodźców 1939-1948, Poznań 1983.
• B. Kołodziej, Opieka duszpasterska nad Wychodźcami polskimi do roku 1939, Poznań 2003.
• W. Necel, Il carisma della Societa di Cristo per gli emigranti Polacchi, Roma 1988.
• Ks. Ignacy Posadzy TChr. 40 lat Towarzystwa Chrystusowego, w: W służbie Kościoła Poznańskiego, red. L. Bielerzewski, Poznań 1974, s. 393-419.
• Z. Kaczmarek, Chrystusowcy, w: Encyklopedia Katolicka, t. 3., red. R. Łukaszyk, L. Bieńkowski, F. Gryglewicz, Lublin 1995, kol. 337-338.
• Rocznik Towarzystwa Chrystusowego 2011, red. Sekretariat Generalny, Poznań 2010.